Изарильдың Газа секторындағы геноциді туралы деректер мен айғақтар бірінен соң бірі ашылып жатыр. 30 мамыр күні Англияның International Business Times газетінде Газадағы соғысқа қатынасқан израильдық сарбаздың сөздері жарық көрген. Ол бұл соғысты «озбыр күштердің қылығы ғана емес, бүкіл жүйе қозғаған заңсыз, адамгершілікке жатпайтын соғыс» деп сипаттапты.
Газа секторында соғысқан бұрынғы Израиль қорғаныс күштерінің сарбазы «Джонатан» деген бүркеншік атпен The Economist журналына берген сұхбатында біраз сұмдықтың бетін ашыпты. Ол Израиль-Палестина қақтығысының жаңа кезеңі әртүрлі гуманитарлық апаттарға әкелгенін айтады.
«Палестиналық ер адамдар жауынгер ретінде анықталмай-ақ атып өлтірілді, қарусыз бейбіт тұрғындар «тірі қалқан» ретінде пайдаланылды және тұтас аудандар нақты әскери негіздемесіз жермен жексен болды», – дейді ол.
Джонатан бұған дейін әскери қылмыстарды құжаттауға маманданған израильдік үкіметтік емес ұйым «Break the Silence» ұйымымен байланысқан екен. Джонатан өзінің куәліктерінде Израиль әскери күштерінің Газадағы позицияларының айналасына салған көрінбейтін шекарасы – «ит сызығы» туралы мәліметтер бар. Бұл сызықты кесіп өткен кез келген палестиналықты сол жерде атып өлтіріп, мүрделерін сол күйі қалдырып кетіп отырған. Мұнда мүрделерді иттер келіп жеп кетеді екен.
Джонатан кезекшіліктегі күзетшілердің тікелей оқ ататынын, көбінесе кімді өлтіріп жатқанын білмей-ақ ататынын айтты. «Күзетшілер біреуді көрсе болды, атып өлтіретін. Біз оның өткенін немесе не істегенін білмейміз. Газа шайқас алаңында ресми жұмыс ережелері жоқ. Израиль әскері бейбіт тұрғындарды қалай анықтау керектігі туралы нұсқаулық бермеген, ал барлық жастағы ер адамдар заңды нысана болып саналады. Сонымен қатар, «жарамды жас» анықтамасы қауіпті түрде кеңейтілді, мүмкін 16-дан 60 жасқа дейін немесе одан да кіші болуы мүмкін...
Біздің әскерлеріміз өлтірген адамдардың көпшілігі қарусыз болды. Біз көптеген адамдарды өлтірген жағдайларға тап болдық, бірақ олардың форма кигенін немесе қару алып жүргенін тексермедік. Мысалы, егер жүздеген метр қашықтықтағы қирандылардың үстінен қозғалатын фигура жарқылдаса, Израиль әскері оқ ататын. Израиль әскери сөздігінде «азаматтық» сөзі жоқ сияқты еді», – депті майдандағы күндерін еске алған Джонатан.
Сұхбатта айтылған ауыр айыптауларға қарата жауап ретінде Израиль қорғаныс күштерінің (IDF) өкілі The Economist басылымына түсініктеме жолдаған. Онда «IDF барлық бөлімшелерге егжей-тегжейлі және міндетті түрде қолданатын ұрыс ережелерін шығарғанын», соққылардың «тек заңды әскери нысандарға бағытталуы» керек екенін ескерткендерін айтыпты.
«Ит сызығынан» басқа, Джонатан IDF-тің палестиналықтарды «тірі қалқан» ретінде пайдаланудың өрескел тәжірибесі туралы да әшкерелеген. Хабарланғандай, жарамды палестиналық ер-азаматтар ұсталып, Израиль сарбаздарының алдында ғимараттарға кіруге немесе тұзақ іздеуге мәжбүр болған. Еврейлер бұл тәжірибені «маса келісімі» деп атайды екен.
Израиль қорғаныс күштері бейбіт тұрғындарды «тірі қалқан» ретінде пайдалануға қатаң тыйым салатынын мәлімдеді. Сонымен қатар, Израиль әскерилері Газада тірі қалқандарды пайдалануға қатысты тергеу жүргізетінін жариялады, бірақ әзірге ешқандай сарбазға айып тағылмаған.
Соғыс жалғасып жатқанда, Газа секторындағы гуманитарлық апат қатты күшейіп, адамдар аштан өле бастағаны айтылған еді. Мұнда Израиль әскерилері алыс-жақын шетелдерден барған гуманитарлық көмек тиелген көмектерді Газаға кіргізбей қойған болатын. Қазірге дейін 72000-нан астам адам опат болғаны айтылып жатыр. Халықаралық қауымдастықтың ескертулері ешқандай нәтижеге жеткен жоқ.
Израиль әскери радиобайланыстарында палестиналықтарды «лас нәрсе» деп аударылатын еврей сөзімен атайды екен. Сарбаздар Газаға «аң аулауға» бару туралы ашық айтады. Джонатан былай деп түсіндірді: «Көптеген израильдіктер мен сарбаздардың ойынша, Газадағы әрбір палестиналық террорист; егер ол бала болса, ол болашақ террорист болуы мүмкін; егер ол әйел болса, ол болашақ террористің анасы болуы мүмкін».
Қазіргі уақытта Еуропада саяхаттап жүрген Джонатан өз ұлтымен мақтана алмайтынын айтқан. «Бүгін мен израильдік болғаныма немесе израильдік сарбаз болғаныма мақтанбаймын. Бұл мен ұялатын нәрсе».
Газада қызмет еткен израильдік ардагерлер қауымдастығы психикалық жағдайларға байланысты күрделі мәселелерден зардап шегеді екен. Израильдің ресми есептері 2024 жылдың қаңтары мен 2025 жылдың шілдесі аралығында 279 сарбаздың өзіне-өзі қол жұмсауға әрекет жасағанын көрсетеді. Олар сонымен қатар 2023 жылдың қыркүйегі мен 2026 жылдың қаңтары аралығында соғысқа қатынасқан әскерлер арасында стресстік қалыпсыздық жағдайлары 40%-ға өскендігін мәлімдепті.
Әскерден қашатындар көп
Әлем назары Газаға ауып, жұртшылық жаппай Израильді кінәлап жатқан тұста, қытайлық сарапшылар Израиль қарулы күштерінің әлеуеті мен азаматтардың әскери салаға болған көзқарасын зерттеп көрген болатын. Қытай сайттарында нақты статистикаға негізделген біраз деректерді ақтара отырып, мынадай ақпараттарға тап болдық.
Израильға «қызмет еткісі келмеу» және «әскери қызметтен жалтару» жеке таңдаудан негізгі саяси дағдарысқа және Израиль қоғамын бөлшектейтін қауіпті үрдіске айналып бара жатыр. Ұзақ уақытқа созылған көп фронтты әскери қақтығыстарға байланысты Израиль қорғаныс күштеріне қазір шамамен 12 000 әскери қызметкер жетіспейді. Бұл үрдіс зайырлы тап пен әскери қызметтен босатылған діни тап арасындағы толыққанды қақтығысқа әкелуі мүмкін. Әскери қызметтен жалтарғысы келетін израильдіктерді негізінен мынадай үш топқа жіктеуге болады.
1. Ультра-православиелік еврейлер (хареди): Бұл Израильде әскери қызметтен бас тартатын ең үлкен және ең даулы топ. 2026 жылдың ортасындағы жағдай бойынша Израильде әскерге шақыру талаптарына сай келетін, бірақ әскерге шақырылмаған 80 000-нан 90 000-ға дейінгі ультра-православиелік ер адамдар бар екен. Бұл бүкіл ел бойынша қашқындар/әскери қызметтен жалтарушылардың жалпы санының шамамен 80%-ын құрайды. Бас тарту себептері: Хареди еврей заңын оқып, дұға ету Израильді жаулардан қорғаудың ең тиімді әдісі деп санайды. Олар армияға қосылу «зайырлылыққа» және діни дәстүрдің жоғалуына әкеледі деп қорқады. Соңғы қақтығыстар: Израиль Жоғарғы Сотының 2024 жылы діни ұстанымға байланысты әскери қызметтен босату конституцияға қайшы деп тапқан шешіміне және үкіметтің 2026 жылы әскерге шақырылған мұсылмандарға қаржылық субсидияларды дереу алып тастап, оларды қудалау туралы бұйрығына қарамастан, топ бүкіл ел бойынша ауқымды зорлық-зомбылық наразылықтарын жалғастыруда. Олар «Әскери қызметте болғаннан гөрі түрмеге барғанды жөн көремін» сияқты ұрандарды шақырған.
2. Солшыл және зайырлы жастардың «ар-ұжданға негізделген әскери қызметтен бас тартуы»: Діни себептерден басқа, кейбір зайырлы еврей жастары саяси және моральдық себептермен әскери қызметтен бас тартады. Бас тарту себептері: Бұл жастар «ар-ұжданға негізделген әскери қызметтен бас тартуы» ретінде белгілі. Олар Израильдің Газа секторындағы әскери әрекеттеріне және Палестина жерін ұзақ уақыт бойы басып алуына қарсы, оның әскери машинасының бір бөлігі болудан бас тартады. Салдары: Израильдің Қорғаныс қызметі туралы заңы бойынша мұндай бас тарту қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. Бұл жастар әскерге шақыру орталықтарына келгеннен кейін жиі тұтқындалады және әскери полицияның есірткіден қалпына келтіру немесе әскери түрмелерде бірнеше рет бас бостандығынан айыру жазасына кесіледі.
3. Израильдық арабтар: Израиль халқының шамамен 21%-ын құрайтын израильдық арабтар (палестиналықтар) міндетті әскери қызметтен заңды түрде босатылған. Мұндағы себеп: Бұл топтың ерекше жағдайын ескере отырып, Израиль үкіметі оларға Израиль мен араб әлемі арасындағы қақтығыстарда «адалдық дағдарысынан» (яғни, өз халқын атуға мәжбүр болудан) аулақ болу үшін жеңілдіктер берді, оларға тек әскери қызметке ерікті түрде баруға мүмкіндік берді.
4. Әскерге шақырудан жалтарудың құралдары мен шығындары. Кейбір қарапайым зайырлы жастар әскери қызметтен басқа жолдармен де жалтарады. Мұнда азаматтардың табатын амалдарының қатарында психикалық ауру болып көріну, жалған денсаулық туралы анықтамалар жасатып алу немесе шетелге көшіп кету, шетелде ұзақ уақыт болу секілді алуан түрлі «себептер» бар.
Әртүрлі майдандардағы соғыстардың ұзаққа созылып кетуіне байланысты соңғы екі жыл көлемінде Израильдан кеткен еврейлердің саны Израильға көшіп келгендер санынан да асып түскен. Осындай жағдайларға байланысты сотқа тарту фактілері жиілеген. Израиль заңдарына сәйкес, әскери қызметтен жалтару үшін құжаттарды жалған жасау 5 жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазалануы мүмкін. 2026 жылдан бастап қашқындарды ұстау үшін Израиль әскери күштері мен полициясы Тель-Авив әуежайында кең ауқымды бірлескен тұтқындау операциясын бастады. Сонымен қатар, қашқын деп танылғандар күндізгі күтім жәрдемақылары, тұрғын үй субсидиялары және ұлттық сақтандыру жеңілдіктері сияқты бірқатар әлеуметтік қамсыздандыру жеңілдіктерінен айырылады.
PS: Сарапшылар осындай бірнеше түрлі себептерді қорытындылай келе, алдағы уақытта ел ішінде қайшылықтардың туындауы мүмкін деген болжам айтқан. Қазіргі зайырлы отбасылардың балалары әскери қызметін ұзартуға және шайқаста өмірлерін қатерге тігуге мәжбүр. Ал ультра-ортодоксалды халықтың көпшілігі әскери қызметте болмай-ақ әлеуметтік жәрдемақы алады. Мұндай үрдіс жалғаса берсе, алдағы уақытта әлеуметтік әділетсіздікке әкелуі бек мүмкін. Бұл ішкі қақтығыс Израильдің ұлттық бірлігіне сыртқы әскери шабуылдарға қарағанда әлдеқайда зиян келтіретіні сөзсіз.
