Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дағы «Маркетинг және бизнес-аналитика» білім беру бағдарламасы – жаңа дәуір маманын даярлайтын заманауи білім кеңістігі.
Қазіргі әлемде өзгермейтін бір ғана нәрсе бар – өзгерістің өзі. Технология дамып, тұтынушы талғамы өзгеріп, жасанды интеллект бизнес үдерістеріне еніп жатқан кезеңде еңбек нарығына тек теориялық білімді меңгерген емес, ақпаратты талдай алатын, нарықты түсінетін, тұтынушының мінез-құлқын болжайтын және деректерге сүйене отырып шешім қабылдайтын мамандар қажет.
Осындай жаңа буын мамандарын даярлауға бағытталған білім беру бағдарламаларының бірі – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіндегі «Маркетинг және бизнес-аналитика» бағдарламасы.
Бұл – классикалық маркетингтің мүмкіндіктерін бизнес-аналитиканың заманауи құралдарымен ұштастыратын, цифрлық экономика жағдайында сұранысқа ие құзыреттерді қалыптастыратын перспективалы бағыт.
ҚазҰУ-дың Экономика және бизнес жоғары мектебінде «Бизнес технологиялар» кафедрасында маркетинг саласы бойынша мамандар даярлау ұзақ уақыттар бойына қалыптасқан. Университеттің білім беру кеңістігінде маркетинг бағыты бакалавриаттан бастап магистратура мен докторантураға дейінгі деңгейлерде дамып келеді.
Ұлы Абай:
«Ғылым таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба...» – деп жастарды білімге, ізденіске, терең ойға шақырды. Бұл өсиет бүгінгі цифрлық дәуірде де өз мәнін жойған жоқ. Керісінше, ақпарат көлемі бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткен қазіргі кезеңде білімді жай меңгеру жеткіліксіз – оны талдай білу, дұрыс пайдалану және нақты нәтижеге айналдыру маңызды. «Маркетинг және бизнес-аналитика» бағдарламасының философиясы да осы идеямен үндеседі.
Бүгінде компаниялар күн сайын мыңдаған, тіпті миллиондаған дерек жинайды: тұтынушы не сатып алды, қандай жарнаманы көрді, сайтта қанша уақыт болды, қандай өнімге қызығушылық танытты, қандай бағаға реакция білдірді, қай әлеуметтік желідегі контент тиімді болды?
Бірақ деректің көп болуы – автоматты түрде дұрыс шешім қабылдауды білдірмейді.
Осы жерде маркетолог пен бизнес-аналитиктің жаңа типтегі маманы қажет болады. Ол деректерді жинап қана қоймай, олардың арасындағы заңдылықтарды анықтайды, тұтынушы қажеттілігін түсінеді, нарықтың даму бағытын бағалайды және компанияға тиімді шешім ұсынады.
Яғни жаңа буын маркетологы: «Менің ойымша...» дегеннен гөрі «Деректер көрсеткендей...» деп сөйлей алуы керек.
Бұл бағыттың әл-Фараби атындағы университетте дамуының өзіндік символдық мәні бар. Әбу Насыр әл-Фараби үшін білім адамның интеллектуалдық және моральдық кемелденуінің негізі болды. Ғұламаның идеяларында білім мен тәрбиенің, ақыл мен ізгіліктің бірлігі ерекше орын алады. ҚазҰУ материалдарында да әл-Фарабидің «білім тәрбиесіз болса, адамзатқа зиян келтіруі мүмкін» деген мазмұндағы ойы ерекше атап көрсетіледі.
Бұл қағида қазіргі бизнес әлемі үшін де маңызды.
Жасанды интеллект, Big Data, алгоритмдер мен цифрлық технологиялар бизнестің мүмкіндігін арттырғанымен, оларды жауапкершілікпен және адам мүддесін ескере отырып пайдалану қажет.
Сондықтан заманауи маркетолог тек сатуды көбейтуді көздейтін маман емес. Ол – тұтынушы қажеттілігін түсінетін, қоғамның өзгерісін сезінетін, бизнестің ұзақ мерзімді дамуына ықпал ететін стратег.
Маркетинг енді тек жарнама емес. Көпшілік маркетинг ұғымын әлі де жарнама, әлеуметтік желідегі парақша немесе өнімді сату түсініктерімен байланыстырады.
Алайда қазіргі маркетингтің ауқымы әлдеқайда кең.
Маркетинг – нарықты зерттеу, тұтынушы мінез-құлқын түсіну, өнім мен қызметті дамыту, баға саясатын қалыптастыру, брендті басқару, коммуникация ұйымдастыру және компанияның бәсекелік стратегиясын әзірлеу жүйесі.
Ал оған бизнес-аналитиканың қосылуы маркетингтің жаңа деңгейге көтерілуіне мүмкіндік береді.
Студенттер нарықты зерттеу әдістерімен қатар, заманауи аналитикалық құралдарды меңгеруге бағыт алады. Олардың кәсіби арсеналында Excel, Power BI, Tableau, Python, SPSS, Google Analytics, әлеуметтік желілер аналитикасы, цифрлық маркетинг құралдары сияқты технологиялардың болуы еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
Бұл білім болашақ маманға:
• нарықтық деректерді талдауға;
• тұтынушыларды сегменттеуге;
• сұранысты болжауға;
• маркетингтік науқандардың тиімділігін бағалауға;
• сатылым көрсеткіштерін талдауға;
• тұтынушы мінез-құлқын зерттеуге;
• бәсекелестерді бағалауға;
• бизнес тәуекелдерін анықтауға;
• басқарушылық шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.
Бүгінгі бизнестегі ең құнды ресурстардың бірі – дерек. Бірақ деректердің өзі шешім қабылдамайды. Деректі дұрыс сұрақ қоя алатын және оның мәнін түсіндіре алатын маман ғана бизнес құндылығына айналдырады.
Мысалы, интернет-дүкеннің сатылымы 20 пайызға төмендеді делік.
Қарапайым маркетолог: «Жарнаманы күшейту керек» деуі мүмкін.
Ал маркетинг және бизнес-аналитика саласының маманы алдымен деректерді зерттейді: Қай өнімдердің сатылымы төмендеді? Қай клиенттік сегмент белсенділігін азайтты? Бағаның өзгеруі әсер етті ме? Бәсекелестер не ұсынуда? Жарнамадан сайтқа келушілер саны өзгерді ме? Конверсия деңгейі қандай? Клиенттер сатып алуды қай кезеңде тоқтатты? Осы сұрақтарға жауап бере отырып, мәселенің нақты себебін анықтайды.
Демек, бизнес-аналитика маркетологты интуицияға ғана емес, дәлелге сүйеніп шешім қабылдайтын маманға айналдырады.
Жасанды интеллект дәуіріндегі жаңа маркетолог
Болашақ маркетингін жасанды интеллектсіз елестету қиын.
AI технологиялары тұтынушы мінез-құлқын болжау, персонализация, контент жасау, чат-боттар, ұсыныстар жүйесі, жарнаманы оңтайландыру және нарықтық деректерді талдау сияқты көптеген бағытта қолданылып келеді. Сондықтан болашақ маркетолог үшін «AI қолдану» ғана емес, AI нәтижесін сыни бағалау да маңызды.
Бұл жерде университеттік білімнің рөлі ерекше.
Технология құрал береді, ал маман оған мақсат, логика, стратегия және адамдық құндылық береді.
ҚазҰУ-дың маркетинг саласындағы ғылыми-білім беру бағыттарында заманауи аналитикалық жүйелерді түсіну, ақпараттың үлкен массивтерін талдау, тұтынушы мінез-құлқын бағалау және цифрлық маркетинг технологияларын пайдалану құзыреттеріне ерекше мән берілетіні байқалады.
Менеджмент ғылымының классигі Питер Друкер бизнестің негізгі функцияларының бірі ретінде маркетинг пен инновацияны атаған. Оның пікірінше, компанияның мақсаты – тұтынушыны қалыптастыру, ал маркетинг пен инновация нақты нәтижеге бағытталған негізгі функциялар.
Бұл ой қазіргі «Маркетинг және бизнес-аналитика» мамандығының мәнін дәл сипаттайды.
Маркетинг – тұтынушыны түсінуге мүмкіндік береді.
Бизнес-аналитика – сол түсінікті деректермен дәлелдеуге көмектеседі.
Цифрлық технологиялар – шешімді жылдам жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Стратегиялық ойлау – бүгінгі әрекетті ертеңгі нәтижемен байланыстырады.
Осының бәрін біріктіре алатын маман кез келген заманауи ұйым үшін құнды кадрға айналады.
Бір мамандық – көптеген кәсіби мүмкіндік
Қазақстан экономикасы цифрландыру, электрондық сауда, финтех, маркетплейстер, қызмет көрсету индустриясы және жаңа бизнес-модельдер арқылы өзгеріп келеді.
Мұндай жағдайда отандық компанияларға шетелдік технологияны жай қолданатын емес, Қазақстан нарығының ерекшелігін түсінетін, жергілікті тұтынушының мінез-құлқын зерттей алатын, деректермен жұмыс істейтін және заманауи маркетингтік стратегия әзірлей алатын мамандар қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, «Маркетинг және бизнес-аналитика» – тек бүгінгі еңбек нарығына емес, ертеңгі экономиканың сұранысына жауап беретін білім беру бағыты.
Мамандықтың 5 басты артықшылығы
1. Маркетинг пен бизнес-аналитиканы біріктіретін заманауи білім
Бұл білім беру бағдарламасының басты ерекшелігі – шығармашылық маркетинг пен дәлелге негізделген бизнес-аналитиканың тоғысуы.
Студент бір жағынан тұтынушы психологиясын, брендті, жарнаманы, маркетингтік коммуникацияларды және цифрлық маркетингті меңгерсе, екінші жағынан деректерді талдауды, нарық көрсеткіштерін бағалауды және бизнес шешімдерін негіздеуді үйренеді.
Нәтижесінде – «креативті ойлайтын әрі сандармен жұмыс істей алатын» жаңа буын маманы қалыптасады.
2. Жасанды интеллект және цифрлық технологиялар дәуіріне дайындық
Бүгінгі еңбек нарығын цифрлық технологияларсыз елестету мүмкін емес. Ал ертеңгі нарықта жасанды интеллектпен жұмыс істей алатын мамандардың маңызы одан әрі арта түседі.
Бағдарлама студенттерге AI құралдарын, цифрлық маркетинг технологияларын, аналитикалық платформаларды және деректермен жұмыс істеу тәсілдерін меңгеруге мүмкіндік береді.
Excel, Power BI, Tableau, Python, SPSS, Google Analytics және әлеуметтік желілер аналитикасы сияқты құралдар болашақ маманның кәсіби құзыреттерін кеңейтеді.
Технологияны қолданатын емес, технологияны бизнес мақсатына тиімді пайдалана алатын маман болу – басты артықшылықтардың бірі.
3. Еңбек нарығында кең кәсіби мүмкіндік
Бұл мамандықтың тағы бір маңызды артықшылығы – түлек бір ғана қызметпен шектелмейді.
Білім беру бағдарламасының түлегі:
- Marketing Analyst;
- Business Analyst;
- Digital Marketing Specialist;
- Brand Manager;
- Market Research Specialist;
- CRM Analyst;
- Product Marketing Manager;
- Data-driven Marketing Specialist сияқты көптеген бағытта жұмыс істей алады.
Яғни студент бір мамандықтың аясында бірнеше кәсіби траекторияны қалыптастыра алады.
4. Практикаға бағытталған және бизнеске жақын білім
Заманауи маман тек кітаптағы теорияны біліп қана қоймауы керек. Ол алған білімін нақты бизнес жағдайында қолдана білуі қажет. Сондықтан маркетинг және бизнес-аналитика бағыты студенттерді нақты нарықтық жағдайларды зерттеуге, компаниялардың маркетингтік қызметін талдауға, тұтынушы мінез-құлқын зерттеуге, бизнес-кейстерді шешуге және аналитикалық шешімдер әзірлеуге бағыттайды.
Студент үшін бұл – аудиториядағы білімді еңбек нарығындағы нақты тәжірибемен байланыстыру мүмкіндігі.
Бүгінгі кейс – ертеңгі кәсіби тәжірибе.
5. Болашағы бар және өзгермелі экономикаға бейім мамандық
Тұтынушы өзгереді. Технология өзгереді. Нарық өзгереді. Бірақ компанияларға нарықты түсінетін және өзгерісті алдын ала сезе алатын мамандарға деген қажеттілік сақталады.
Маркетинг пен бизнес-аналитиканы біріктіру осы өзгерістерге бейімделуге мүмкіндік береді.
Бұл мамандықтың артықшылығы – студентке тек «бүгінгі жұмысқа» емес, «ертеңгі кәсіби ортаға» дайындалуға мүмкіндік беруінде.
Бір мамандық – бес мүмкіндік
Міне, «Маркетинг және бизнес-аналитика» білім беру бағдарламасының негізгі артықшылығы – осы бес бағыттың бір маманның бойында тоғысуы.
Бұл мамандықты таңдаған студент – тек маркетолог болуға емес, болашақ бизнесінің өзгерістерін түсінетін, деректерді сөйлететін және жаңа мүмкіндіктерді көре алатын маман болуға қадам жасайды.
Болашаққа жасалған инвестиция
Абайдың:
«Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым, ойлап қой –
Бес асыл іс, көнсеңіз», – деген өсиеті бүгінгі студент үшін де маңызды.
Маркетинг саласында табысты болу үшін тек шығармашылық жеткіліксіз. Терең ойлау, іздену, еңбек ету, деректерді талдау және жаңа нәрсені үйренуге дайын болу қажет.
Ал әл-Фараби мұрасы бізге білімнің адамзат игілігіне қызмет етуі керектігін еске салады. Сондықтан «Маркетинг және бизнес-аналитика» – жай ғана мамандық емес. Бұл – шығармашылық пен аналитиканы, технология мен адам психологиясын, бизнес пен ғылымды тоғыстыратын білім кеңістігі.
Бұл бағытты таңдаған жас маман бүгінгі нарыққа ғана емес, ертеңгі өзгерістерге дайындалады.
Өйткені болашақта компанияларға «жарнама жасайтын» маман ғана емес, нарықты түсінетін, тұтынушыны танитын, деректерді сөйлететін және бизнеске дұрыс бағыт көрсете алатын стратегтер қажет болады.
Ал мұндай мамандарды даярлау – заман талабы.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Маркетинг және бизнес-аналитика» бағытын таңдау – өзгермелі әлемде өз орныңды табуға ғана емес, сол әлемнің өзгеруіне ықпал ететін маман болуға жасалған қадам.
«Ғылым таппай мақтанба...» – Абайдың аманаты.
«Білім мен ізгілік» – әл-Фараби мұрасының өзегі.
«Маркетинг және инновация» – заманауи бизнестің қозғаушы күштерінің бірі.
Ал осы үш идея тоғысқан жерде – болашақ маманы қалыптасады.
З. Б. АХМЕТОВА,
э.ғ.к., профессор м.а.
Н. М. ТУРЛЫБЕКОВА,
аға оқытушы
А. Б. АЛИКБАЕВА,
аға оқытушы
