Тарих таңбасының ақиқаты
Тарихты жеңімпаздар жазады, бірақ уақыт өте келе ақиқаттың беті ашылатыны заңдылық.
Біздің мектеп оқулықтарында «Монғол шапқыншылығы» (Монгольское нашествие) деп таңбаланған XIII ғасырдағы алапат оқиғалар шын мәнінде қандай сипатқа ие болды?
Бұл тек бір этностың үстемдігі ме, әлде Түркі дүниесінің қайта түлеуі ме?
Терминологиядағы жаңылыс: «Монғол» есімі қалай брендке айналды?
XIII ғасырда Шыңғыс хан құрған империяның «Монғол» деп аталуы саяси сипатқа ие болды. Бұл этностық атаудан бұрын, мемлекеттік идеологияның атауы еді. Бүгінгі тарихшылар мен генетиктердің дерегіне сүйенсек, сол кездегі «монғол» әскерінің 90 пайыздан астамы түркі тілдес тайпалардан (найман, керей, қоңырат, жалайыр, қыпшақ) құралған.
Неліктен бұл «Түркі жорығы» деп аталуға тиіс?
Тілдік фактор
Осыншама ұлан-ғайыр аумақты жаулап алған әскер мен әкімшілік басқару жүйесі монғол тілінде емес, түркі тілінде сөйледі. Алтын Орданың ресми құжаттары, жарлықтары мен хаттары түркі (шағатай/қыпшақ) тілінде жазылды. Егер басымдық басқа этноста болса, тілдік трансформация мұндай тез жүрмес еді.
Генетикалық мұра
Қазіргі Қазақстан, Орталық Азия және Еділ бойы халықтарының ДНҚ құрамы сол «шапқыншылық» кезінде келгендердің монғол емес, көбіне түркілік текке ие екенін дәлелдеп отыр.
Мәдени сабақтастық
Түркілер бұл жорықты «бөтеннің басқыншылығы» ретінде емес, бытырап кеткен түркі тайпаларының бір ту астына жиналуы ретінде қабылдады. Нәтижесінде Еуразия кеңістігінде біртұтас түркілік кеңістік – Алтын Орда құрылды.
Тарихи әділеттілік: Көшпелілер өркениетінің ренессансы.
Ресейлік және батыстық тарихнама бұл кезеңді «жабайы монғолдардың соққысы» ретінде сипаттау арқылы түркі халықтарының мемлекетшілдік деңгейін төмендетуге тырысты. Алайда, бұл – түркі әскери өнері мен стратегиясының шыңы болған кезең. Шыңғыс хан әскерінің қаңқасы – түркі атты әскері, ал тактикасы – ежелгі сақ-ғұн заманынан келе жатқан далалық соғыс тәсілі.
Есімді өзгерту – тарихты түзеу
«Монғол шапқыншылығы» деген шаблонды «Түркі-монғол империясының экспансиясы» немесе «Түркі халықтарының жаңа мемлекеттілік құру кезеңі» деп қайта қарау – бүгінгі тарихи сананы жаңғыртудың басты қадамы. Біз өз бабаларымыздың жасаған ерлігі мен құрған империясын өзгеге телімей, оның негізгі қозғаушы күші Түркі рухы болғанын мойындауымыз керек.
Бұл тек атауды өзгерту емес, бұл – Еуразия тарихындағы басты субъектінің кім екенін айқындау.
Тарихи сабақтастық – Алтын Ордадан – Орталық Азия Ренессансына
Кешегі «Түркі жорығы» Еуразияның геосаяси картасын қалай өзгертсе, бүгінгі таңда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ілгерілетіп отырған Орталық Азияның интеграциялық процестері аймақтың жаңа «Алтын ғасырын» қалыптастыруда.
Жаңа интеграция – Сын-қатерлерден мүмкіндіктерге
Бүгінде Орталық Азия елдері – Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркменстан және Тәжікстан – сыртқы күштердің ықпалындағы объект емес, әлемдік саясаттың дербес субъектісіне айналып келеді. Қ. Тоқаевтың бастамасымен өтіп жатқан Консультативтік кездесулер форматы аймақтың ішкі тұтастығын нығайтуда.
«Орталық Азия – бұл жай ғана географиялық ұғым емес, бұл ортақ тарихы, мәдениеті және жарқын болашағы бар біртұтас кеңістік». – Қ. Тоқаев.
Орталық Азия Ренессансының үш тірегі:
Геосаяси субъектілік: XIII ғасырдағы түркі мемлекеттері сияқты, бүгінгі аймақ елдері де Шығыс пен Батысты байланыстыратын «көпір» рөлін қайта иеленді. «Орта дәліз» (Middle Corridor) жобасы ежелгі Жібек жолының заманауи ренессансы іспетті.
Мәдени-рухани бірегейлік: Қазақстанның Алтын Орданың 800 жылдығын мемлекеттік деңгейде атап өтуі, Жошы хан кесенесін жаңғыртуы – бұл тарихи әділеттілікті орнату ғана емес, аймақтық бірегейлікті күшейтудің стратегиялық қадамы.
Тұрақты даму моделі: Қазіргі ренессанс тек экономикамен шектелмейді. Бұл – білім, цифрландыру және жаңа технологиялар арқылы бәсекеге қабілетті Түркі әлемін құру.
Болашаққа көзқарас
Бірлік – қуат көзі
Егер XIII ғасырда түркі тайпаларының бір ту астына бірігуі әлемдік тәртіпті өзгертсе, бүгінгі Орталық Азияның бірлігі – жаһандық турбуленттілік заманындағы жалғыз дұрыс жол. Президент Тоқаевтың дипломатиялық ұстанымы аймақты «қақтығыс алаңына» емес, «ынтымақтастық айлағына» айналдыруды көздейді.
Түйін:
XIII ғасырдағы оқиғаларды «монғол шапқыншылығы» емес, «Түркі өркениетінің серпілісі» деп тану арқылы біз өзіміздің мемлекетшілдік тамырымызды тереңдетеміз.
Ал бүгінгі Орталық Азиядағы саяси жақындасу – сол ұлы бабалар аманатының заманауи жалғасы. Біз тек өткенмен мақтанып қана қоймай, сол ұлылықты жаңа заман талаптарына сай қайта жаңғыртып жатқан ұрпақпыз.
Өмір ШЫНЫБЕКҰЛЫ
