Жергілікті уақыт бойынша 4 тамызда Иран президенті Масуд Пезешкиан Иран өз аумағын қорғайтынын, бірақ соғысты жалғастыруға немесе кеңейтуге тырыспайтынын мәлімдеді.
«Қауымдастықта, қалада, елде немесе елдер арасындағы қақтығыс – бұл жаңадан пайда болып жатқан ауру. Біз шекараларымызды қорғаймыз, бірақ соғысты күшейтуге немесе жалғастыруға тырыспаймыз. Біз сау қоғам құруға тырысуымыз керек, сонда жаулар оған азғырылып, әлеуметтік құрылымымызды бұзып, жойып жібермейді», – деді Пезешкиан.
Таяу Шығыстағы күн сайын күрделіленіп бара жатқан қақтығыстарға күллі дүние көз тігіп отырғаны белгілі. Біз осы тақырып аясында 3 тамыз күні жазылған Франция халықаралық қоғамдық ақпарат радиосының сайтындағы (RFI (Radio France Internationale) «Трамп келіссөздердің қайта басталатынын жариялады, Иран жоққа шығарды – олардың әрқайсысының өз стратегиясы бар ма?» атты мақаланы оқырман назарына ұсынуды жөн көрдік.
АҚШ президенті Трамп тағы бір ауқымды шабуылмен қорқытқаннан кейін сенбі күні кешке шабуылдың тоқтатылғанын және дипломатиялық ілгерілеушілікке меңзеп, дүйсенбіде Иранмен келіссөздер жүргізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Дегенмен, Тегеран да, делдалдық етуші державалар да дүйсенбіде келіссөздер жүріп жатқанын растамады, ал Иранның алдағы күндері шетелдік делегацияларды қабылдау немесе келіссөз жүргізушілерді шетелге жіберу жоспары болған жоқ. Соған қарамастан, нарық оң жауап берді, дүйсенбіде мұнай бағасы барреліне 4 доллардан астамға төмендеді.
Сенбі күні я өзінің «Truth Social» платформасында Иран мен басқа да Таяу Шығыс елдері Ормуз бұғазын «жедел, толық және толық» қайта ашуға және «Иранның ядролық қаупін тоқтатуға» әкелетін келісімге келу үшін уақыт сұрап жатқанын, бірақ Тегеран «тез арада келісімге келуі» керек екенін мәлімдеді. Демалыс күндері Вашингтонға оралған Трамп жексенбі күні тілшілерге келіссөздер дүйсенбі күні түстен кейін басталатынын айтты, бірақ ол орны немесе қатысушылары сияқты мәліметтерді бермеді және келісімге келу мерзімін белгілеуден бас тартты.
Трамп аты аталмаған ирандық шенеуніктер мен Парсы шығанағы одақтастарының дипломатия үшін көбірек уақыт сұрауы оның көзқарасын өзгертуінің кілті болғанын атап өтті. Трамп Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бин Салманның ерекше маңызды рөл атқарғанын меңзеді. Екеуі сенбі күні телефон арқылы сөйлесті, содан кейін Трамп әуе шабуылдарын тоқтату туралы жариялады. Қоңырауға таныс, бірақ ашық түрде түсініктеме беруге рұқсаты жоқ адамның айтуынша, тақ мұрагері егер Тегеран АҚШ-тың кейбір Парсы шығанағы одақтастарын нысанаға алып, АҚШ-тың жаңа бомбалауына жауап берсе, қақтығыстың ушығуы әлемдік экономика үшін ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін деп мәлімдеді. Reuters агенттігінің хабарлауынша, Трамп ақпан айының соңында басталған Израильдың Иранға қарсы соғысын ушықтыруға оқталып, бірнеше рет қорқытқан, бірақ сайып келгенде, келіссөздер үшін көбірек уақыт алу үшін осылай жасаған, бірақ әлі толық келісімге қол жеткізілмеген.
Алға жылжу және кері шегіну
Екі жақтан да бірнеше күн бойы жаңа шабуылдар қаупінен кейін Трамптың айқын шиеленісуі қақтығыстағы соңғы бетбұрыс болуы мүмкін. Associated Press агенттігі Трамптың Тегеранға қарсы кең ауқымды эскалация туралы қайталанған қорқытуында таныс заңдылықты атап өтті, ол ақырында одан бас тартты. Бес айлық қақтығыс кезінде Трамп бірнеше рет қақтығысты үдететіндей ыңғай танытты. Бірақ соңғы сәтте шегінді, сонымен бірге оның қорқытулары прогреске ықпал етті деп мәлімдеді. Ол Тегеранға қатаң ескерту жасады: егер Иран көшбасшылары соғысты тез арада тоқтату үшін АҚШ ұсынған шарттарды қабылдамаса, ол АҚШ әскери күштеріне электр станцияларын «құртуды» немесе мұнай өнеркәсібінің негізгі салаларын басып алуды бұйырады. Соңғы сәтте ол дипломатиялық күш-жігерге көбірек уақыт бөлетінін, кейде Парсы шығанағы одақтастарының өтініші бойынша беретінін білдіретін мәлімдеме жасады.
Сарапшылар Нью-Йорктегі жылжымайтын мүлік саласында жылдар бойы жұмыс істеген Трамп өзінің саяси мансабына қолданған қатаң стратегиясын жетілдіргенін атап өтеді. Бұл стратегия қысым жасау және хаос тудыру арқылы келіссөздерді алға жылжытуға бағытталған. Дегенмен, бұл стратегия Вашингтонға қарағанда стратегиялық қиындықтарға төтеп бере алатынына сенетін теократиялық режим Иранмен қиындықтарға тап болуда.
Трамп АҚШ әскери күштерінің Тегеран басшылығын және оның әлсіз әуе күштері мен флотын жойғанына риза болса, Иран одан да ұзақ өмір сүре алады деп бәс тігуде. Трамп оқ-дәрі қорының азаюына және қараша айындағы аралық сайлауға дейін американдық сайлаушылар қолдамайтын соғыс жүргізудің маңызды қиындықтарына тап болып отыр.
Аралық сайлау жақындады
Трамп қараша айындағы аралық сайлау жаһандық экономикалық дағдарыс тудырған қақтығысты шешуге әсер етпейді деп сендіргенімен, оның республикашыл әріптестері бұл мәселені қарастыруға мәжбүр.
Associated Press-NORC қоғамдық істер жөніндегі зерттеу орталығы өткен аптада жариялаған сауалнама американдық ересектердің шамамен үштен екісі 28 ақпанда басталған АҚШ пен Иран арасындағы соғыстың жеңіліске ұшырайтынына сенетінін көрсетті. Бұған демократтар мен тәуелсіздердің басым көпшілігі және республикашылдардың шамамен 37%-ы кіреді.
Трамптың Капитолий төбесіндегі ең ашық одақтастарының бірі, Луизиана сенаторы Джон Кеннеди жексенбіде әкімшілік Иранға қатысты саясатын түзетуі керек деп мәлімдеді. Қазіргі уақытта ең жақсы нұсқа қақтығысты ушықтырудың орнына санкцияларды күшейту және Иранның ядролық бағдарламасына соққы беру болуы мүмкін.
Сыншылардың айтуынша, Трамптың бұл күмәні АҚШ үкіметіндегі жазбаша келісімді де көрсетуі мүмкін, бұл АҚШ әскери күшінің Иранды шегінуге және бірнеше айға созылған соғысты тоқтатуға мәжбүрлеу үшін жеткіліксіз болуы мүмкін.
Қызыл теңізде жаңа майдан
Тегеранда Иранның мемлекеттік БАҚ жексенбі күні Иранның сыртқы істер министрі Аракчидің Сауд Арабиясының сыртқы істер министрі ханзада Мохаммад бин Фарханмен және Пәкістан армиясының штаб бастығы Асим Мунирмен дипломатиялық күш-жігерді талқылау үшін бөлек сөйлескенін хабарлады. Иранның ресми ақпарат агенттігі IRNA бұған дейін Тегеран мен Оман арасындағы Ормуз бұғазы мәселесі бойынша келіссөздер соңғы кезеңге аяқ басқанын, бұғаз арқылы өтетін жаңа кеме қатынасы бағытын келісуге бағытталғанын хабарлаған. IRNA бұл бұғаздың ашылуымен немесе жабылуымен «байланысты емес» екенін атап өтті; бұл басқа мәселе еді. Дүйсенбіде АҚШ-Иран келіссөздері бола ма, жоқ па, белгісіз, бірақ қазіргі жағдай АҚШ пен Иран маусымның ортасында қол қойған өзара түсіністік туралы меморандум ешқандай маңызды дипломатиялық жетістіктерге жете алмады. Бес айға созылған соғыс та жақында кеңейіп, Қызыл теңізде жаңа майдан ашқан сияқты. Йемендегі Иран қолдаған хусит көтерілісшілері Сауд Арабиясының порттарын блокадаға алғанын жариялап, Сауд Арабиясының мұнай танкерлері мен нысандарына жасалған шабуылдар үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Трамп соғысқа қатысты бастапқы мақсаттарына әлі жеткен жоқ: Иранның ядролық бағдарламасын жою, аймақтық қарсыластарға шабуыл жасау мүмкіндігін шектеу және Иран халқына теократияны құлатуға жағдай жасау. АҚШ әскери әрекеттерін бірнеше рет күшейтті, ал Иран АҚШ күштеріне, Вашингтонның Парсы шығанағы араб одақтастарына және аймақтағы кеме қатынасына қарсы осындай жауап қайтарды, әр жолы Трамптың шегінуімен аяқталды.
Ормуз бұғазы дауы екі тарап арасындағы даудың басты назарында қалып отыр. Вашингтон маусым айындағы меморандумда Ираннан стратегиялық маңызды су жолын ашу талап етілгенін айтады, ал Тегеран меморандумда кеме қатынасына қатысты Иранның юрисдикциясы ашық түрде сақталады деп мәлімдейді.
Бұл Тегеранға соғысқа дейінгіге қарағанда Ормуз бұғазын көбірек бақылауға мүмкіндік береді, бұл Трамп үшін үлкен сәтсіздік ретінде қарастырылуы мүмкін. Әзірге АҚШ Иранды су жолын бақылаудан бас тартуға мәжбүрлей алмады, бұл әлемдік мұнай бағасының өсуіне және АҚШ-та саяси тұрғыдан сезімтал бензин бағасының өсуіне әкелді.
Аударған – Ерқазы СЕЙТҚАЛИ
