Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің,
Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының және
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің назарына
Қазақтың дәстүрлі мәдениеті – ұлт жанының мәңгілік шырағы, уақыттың дауылына өшпей қарсы тұрған рухани қамал. Ол – жалаң салттардың тізбегі емес, адам мен әлемді, тіршілік пен тылсымды, тарих пен болашақты бір арнаға тоғыстырған терең өркениеттік сана. Осы санада өмір сызық бойымен ілгерілейтін құбылыс емес, шеңберлі қозғалыс: әрбір аяқталу – жаңа бастауға жол, әрбір түнек – таңға бастар өткел, әрбір маусым – жаңғырудың жаңғырығы.
Қазақ дүниетанымы үшін уақыт – өткінші емес, қайта оралатын қасиетті айналым. Сол айналымда адам өз болмысын қайта түгендейді, жүрегін жаңартады, жанын тазартады. Сондықтан да ұлттың әрбір дәстүрі – тек тұрмыстық әрекет емес, рухани қайта туу рәсімі. Ал сол рәсімдердің ішіндегі ең мәндісі, ең мәйектісі – Амал.
Амал – сыртқы формада қарапайым көрісу, амандасу, қауышу болып көрінгенімен, ішкі мазмұнында терең философиялық құбылыс. Бұл – адам жанының жаңғыру сәті, жүректің қайта соғуы, сананың тазаруы. Амал – уақыттың ауысуы ғана емес, адамның ішкі әлемінің өзгеруі. Ол – тіршіліктің жаңа тынысы, рухтың жаңа белесі.
Амал – халықтың жадында ғасырлар бойы сақталған көне мұра. Оның тамыры адамзат өркениетінің ең терең қабаттарына бойлайды. Ежелгі шығыс мәдениеттеріндегі көктемгі жаңару мерекелері, ирандық кеңістіктегі Наурыз дәстүрі, түркілік дүниетанымдағы табиғатпен үндестік – бәрі бір ғана ұлы идеяны, яғни жаңару мен қайта туу қағидасын әр қырынан бейнелейді. Осы тоғыста Амал – көшпелі өркениеттің ішкі рухани жаңғыруының ерекше формасына айналды.
Қазақ даласында Амал мен Наурыз бір-бірінен ажырағысыз, бірін-бірі толықтыратын тұтас рухани цикл ретінде қабылданған. Наурыз – табиғаттың жаңаруы болса, Амал – адамның жаңаруы. Бірі – сыртқы әлемнің көктемі, екіншісі – ішкі әлемнің көктемі. Бірі – жердің тынысы, екіншісі – жүректің тынысы.
Жыл басы – қазақ үшін тек күнтізбелік шекара емес. Ол – жанның оянуы, рухтың серпілуі, адам мен табиғаттың қайта табысуы. Сол себепті Амал – уыз шақ, тіршіліктің алғашқы демі, өмірдің қайта басталар қасиетті мезеті. Халық «Амалдың ақша қары» деп атаған құбылыс та осының айқын белгісі. Бұл – жай ғана табиғи құбылыс емес, өткеннің ізі өшіп, жаңа өмірге жол ашылғанының символы. Ақ қар – тазалықтың, жаңарудың, пәктіктің бейнесі.
Амалдың жүрегі – көрісу. Көрісу – қазақ үшін жай ғана амандасу емес, ол – рухани акт, этикалық жүйе, әлеуметтік институт. Көшпелі өмір салтында адамдардың арасы алшақ болғанымен, жүректердің арасы алшақтамауы үшін осы дәстүр қалыптасты. Көрісу – сағынышты тарқату, амандықты түгендеу, ренішті кешіру, жүректі жұмсарту.
«Көру» ұғымының өзі терең: ол тек көзбен көру емес, жүрекпен сезіну, жанмен ұғысу. Көрісу кезінде адам өзінің ғана емес, тұтас қауымның амандығына ортақтасады. (Төртеу түгел бас қосады. Қол алысып дидарласады.) Бұл – жеке адамды ұлтпен, ұлтты адамзатпен жалғайтын алтын көпір.
Қазақ қоғамында көрісу тәртібі қалыптасқан: алдымен қарашаңыраққа барып, үлкендермен қауышу, кейін ағайын-туыс, құда-жекжат, нағашы-жиенді бауырға тарту, аралау (араласу). Бұл – жай ғана дәстүр емес, ұлттың ішкі құрылымын сақтайтын рухани жүйе. Әрбір сәлем, әрбір құшақ – бірліктің дәні, татулықтың тамыры. Көру-дидарласу дедік. Қайғының үстінде де көру, дидарласу, жоқтау, ауыртпалықты бірге тұрып бөлісу ұғымы бар.
«Көрісу» – көріп тұрып жоқтау, моральдық демеу.
Сондықтан «көрісу» ұғымын – дидарласудың негізгі себебіне қарай қабылдау керек.
Қарашаңырақ – ұлттың өзегі, тектіліктің тұрағы. Қарақазан – берекенің белгісі, ырыстың қайнары. Ал көкбөрі – еркіндік пен рухтың символы. Осы үштік – көшпелі өркениеттің коды, қазақ болмысының тұтас формуласы.
Маңғыстау – осы рухани жүйенің тірі сақтаушысы. Бұл өңір – тек географиялық аймақ емес, тарихи жадының, рухани сабақтастықтың қасиетті кеңістігі. Оның жүрегінде – Отпан тау. Бұл тау – тек биіктік емес, рухтың шыңы, бірліктің белгісі.
Отпан тауда жағылатын «Бірлік оты» – ұлттың тұтастығын бейнелейтін символдық акт. Бұл от – өткен мен бүгінді, бүгін мен болашақты жалғайтын рухани көпір. Оның жалыны – бірліктің, татулықтың, ортақ тағдырдың жалыны. Бұл – үнсіз тұрғанымен, ұрпақтан ұрпаққа сөйлейтін мәңгілік үн.
«Бірлік оты» – тек қазаққа ғана емес, барша түркі жұртына бағытталған үндеу. Ол – тарихи тамырды қайта тануға, ортақ рухани кеңістікті қайта жаңғыртуға шақыратын философиялық идея. Бұл жерде бірлік – саяси ұғым емес, рухани категория. Ол – жүректердің үндестігі, саналардың жақындасуы.
Кеңестік кезеңде ұлттық мерекелердің үзілуі – халықтың рухани кеңістігіне жасалған ауыр соққы болды. 1926 жылдан бастап Наурыздың ресми түрде тоқтатылуы – дәстүрдің сыртқы көрінісін әлсіреткенімен, оның ішкі рухын жоя алмады. Халық жадында сақталған бұл мереке 1988 жылы қайта жаңғырып, 1991 жылғы 15 наурыздағы Президент Жарлығымен мемлекеттік деңгейде бекітілді. Амал да осы тарихи сыннан өтті. Ол ресми деңгейде аталмаса да, халықтың жүрегінде өмір сүрді. Батыс Қазақстанда, Маңғыстауда, көрші өңірлерде бұл дәстүр үзілмей жалғасып отырды. Бұл – халықтың рухани иммунитетінің айғағы.
Бүгінде Амалды ұлттық деңгейге көтеру – уақыт талабы. Бұл бағытта «Адай ата – Отпан тау» этномәдени орталығының еңбегі айрықша. Бұл бастама – тек бір өңірдің емес, тұтас ұлттың рухани жаңғыруына қызмет ететін жоба.
Алайда рухани кеңістікте әрдайым таза ниетпен қатар күмәнді пиғылдар да қатар жүреді. Ұлттық құндылықтарды бұрмалап, жеке мүддеге пайдалануға ұмтылған әрекеттер де жоқ емес. Ақпараттық кеңістікте жалған дерек пен үстірт пікірдің көбейуі – осының көрінісі. Сондықтан Амалдың мәнін ғылыми, мәдени, философиялық тұрғыдан терең түсіндіру – маңызды міндет.
Амал – бөлінудің емес, бірігудің символы. Ол – өткенге тағзым ете отырып, болашаққа қадам басу. Ол – уақыттың емес, рухтың мерекесі. Бұл – адамды адамға жақындататын, жүректі жүрекке жалғайтын, ұлтты ұлтқа табыстыратын қасиетті көпір. Қазақ – мейірімнен жаралған халық. Оның дәстүрінде қатыгездік емес, кешірім бар; бөліну емес, бірігу бар; ұмыту емес, жаңғырту бар. Амал – осы қасиеттердің жиынтығы. Ендеше, Амалды тек мереке ретінде емес, ұлттық идея, өркениеттік тұжырымдама ретінде қарастыру – уақыттың талабы. Бұл идея – қазақты ғана емес, бүкіл адамзатты рухани жаңғыруға шақыра алады.
Бұл жол – тар жол емес, кең жол.
Бұл жол – өткінші емес, мәңгілік жол.
Бұл жол – адамды өзіне, ұлтты өз тамырына қайтаратын жол.
Халық – осы жолдың иесі. Ал билік – соған дем берер тірек болса игі.
АМАЛДЫ ҰЛТТЫҚ ДЕҢГЕЙДЕН ӨРКЕНИЕТТІК ДЕҢГЕЙГЕ КӨТЕРУ
Амалдың рухани, этикалық және болмыстық мәні айқындалған жағдайда, ендігі мәселе – оны ұлттық шеңберде қалдырмай, өркениеттік деңгейде қарастыру. Өйткені бұл құбылыс тек бір халықтың дәстүрі емес, адамзатқа ортақ рухани тәжірибенің ерекше үлгісі ретінде таныла алады.
Бүгінгі әлем – технологиялық тұрғыдан жақындағанымен, рухани тұрғыдан алшақтаған әлем. Адамдар арасындағы сенім әлсіреп, қоғамдар арасында жіктелу күшейіп келеді. Ақпараттық жылдамдық артқан сайын, адам жүрегіндегі тыныштық азайып барады. Осындай жағдайда адамзатқа тек экономикалық немесе саяси шешімдер жеткіліксіз. Оған рухани үндестік, ішкі тазару, өзара түсіністік мәдениеті қажет. Дәл осы тұста Амал – жаһандық маңызы бар рухани модель ретінде көрінеді. Оның өзегіндегі көрісу, кешіру, қауышу сияқты әрекеттер – тек ұлттық дәстүрдің элементтері емес, адамзаттық қарым-қатынастың әмбебап қағидалары. Егер осы қағидалар жүйеленіп, заманауи тілде түсіндіріліп, халықаралық деңгейде ұсынылса, Амал адамзаттың рухани жаңғыруының нақты бір форматына айнала алады. Амалдың өркениеттік деңгейге көтерілуінің бір жолы – оның символдық және рәсімдік мазмұнын кеңейту. Мәселен, «Бірлік оты» тек аймақтық емес, бүкіл қазақ даласында бір мезетте жағылатын рухани актіге айналса, бұл ұжымдық сананың синхронды оянуын білдірер еді. Ал бұл тәжірибе кейін түркі әлеміне, одан әрі адамзат кеңістігіне таралуы мүмкін. Мұндай синхрондылық – жай ғана рәсім емес, терең психологиялық және мәдени құбылыс. Бір уақытта бір әрекет жасау арқылы адамдар өздерін жалғыз емес, үлкен бір тұтастықтың бөлшегі ретінде сезінеді. Бұл – қазіргі әлемде жетіспей тұрған ортақтық сезімін қайта қалыптастыратын күш.
Амалдың өркениеттік әлеуеті оның қарапайымдылығында. Ол күрделі догмаларға емес, түсінікті әрекеттерге негізделген: амандасу, құшақтасу, кешіру, амандық тілеу. Осындай қарапайым әрекеттердің өзі терең рухани трансформацияға алып келеді. Бұл – күрделі теорияларсыз-ақ жүзеге асатын «жұмсақ күш» феномені. Егер Амал халықаралық деңгейде ұсынылса, ол «жаһандық көрісу күні» немесе «адамзаттық татуласу мәдениеті» ретінде қалыптасуы мүмкін. Бұл – тек мереке емес, адамдардың бір-біріне қайта жақындасуының жыл сайынғы мүмкіндігі. Осындай тәжірибе адамзаттың рухани иммунитетін күшейтіп, жаһандық деңгейдегі сенім дағдарысын жұмсарта алады.
Бұл үдерісте түркі әлемінің рөлі айрықша. Өйткені Амал – тек қазаққа тән құбылыс болғанымен, оның түпкі тамыры түркілік дүниетаныммен сабақтас. Сондықтан бұл бастама ортақ мәдени кеңістікті нығайтып, тарихи тамырды жаңаша деңгейде біріктіруге мүмкіндік береді.
Амалдың өркениеттік деңгейге көтерілуі – өткенді жаңғырту ғана емес, болашақты қалыптастыру. Бұл – адамзатқа жаңа идеология ұсыну емес, ұмытылған адамгершілік қағидаларды қайта тірілту. Бұл – бөлінген әлемді біріктіруге бағытталған үнсіз, бірақ қуатты шақыру.
Егер адамзат жылына бір рет болса да шынайы түрде бір-бірімен көрісіп, ренішін кешіріп, жүрегін тазартса – бұл әлемнің рухани келбеті өзгерер еді. Амал – осы мүмкіндіктің кілті. Сондықтан Амалды ұлттық шеңберде сақтай отырып, оны өркениеттік деңгейге шығару – тарихи жауапкершілік. Бұл – қазақ халқының адамзат алдындағы рухани миссиясына айналуы әбден мүмкін.
Амал – тек өткеннің ізі емес.
Амал – болашақтың бағыты.
Амал – адамзаттың қайта қауышу мүмкіндігі.
