-Айдын Рысбекұлы, сіз көптен бері рәміздер жөнінде зерттеп, баспасөз беттеріне түрлі мақалалар жазып жүрсіз. Енді осы ұғымға ғылыми-теориялық түсініктеме беріп өтсеңіз?
- Рәміз және рәмізтану ұғымдары семиотикалық негізінің ортақтығына қарамастан, мазмұндық құрылымы, функционалдық қызметі мен ғылыми қолданыс аясы тұрғысынан бір-бірінен айқын ерекшеленетін, дербес ғылыми категориялар ретінде қарастырылады. Рәміз (грек. σύμβολον, лат. symbolum, орыс. символ) – белгілі бір идеяны, ұғымды немесе рухани-мәдени құндылықты бейнелі түрде меңзеп жеткізетін, семантикалық мазмұнға ие әрі семиотика ғылымының зерттеу нысаны болып табылатын таңбалық құрылым. Этимологиялық тұрғыдан рәміз ұғымы «белгі», «таңба» мағыналарын білдіреді. Терминологиялық контексте бұл ұғым геральдикалық жүйемен сабақтасып, заттық және графикалық бейнелер жүйесін сипаттау үшін қолданылады. Ғылыми тұрғыда рәміз – нақты, көзбен көруге болатын, сипаттауға және графикалық түрде бейнелеуге келетін, геометриялық құрылымы мен стилистикалық элементтері айқындалған заттық бейне болып табылады.
Рәміздердің ресми қолданысы заңнамалық актілер арқылы бекітіліп, мемлекеттілік пен институционалдық мәртебеге ие болады. Олар мемлекеттік, өңірлік, ведомстволық немесе әскери деңгейде ресми танылған белгілік жүйенің бірлігі ретінде қарастырылады. Мысалы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туындағы көк түс бейбітшілік пен тұрақтылықты білдірсе, күн бейнесі – өмір мен жаңарудың белгісі, ал қыран бейнесі – еркіндік пен биік рухтың символы ретінде танылған. Мемлекеттік Елтаңбада бейнеленген шаңырақ отбасылық бірлік пен ұлттық тұтастықтың нышаны болса, бидай масағы молшылық пен тоқшылықтың рәмізі ретінде қызмет етеді. Аталған рәміздердің барлығы нақты геометриялық пішінге ие, графикалық және семантикалық тұрғыдан қалыптасқан, стилистикалық бірізділікпен рәсімделген заңдық белгілер болып табылады. Олар мәдени-тарихи мазмұн мен идеологиялық мағынаны қатар қамти отырып, белгілі бір ұлттың немесе мемлекеттің құндылықтарын бейнелеуге арналған тұрақты бейнелік код жүйесін құрайды.
Рәміз – семиотика, лингвистика, геральдика, мәдениеттану, тарих, философия, психология, педагогика, өнертану мен әдебиеттану, дінтану мен мифология, дизайн мен сәулет өнері, сондай-ақ саясаттану мен құқықтану сияқты бірнеше ғылыми салада зерттелетін күрделі категория. Әсіресе мәдени семиотикада рәміз әлеуметтік-мәдени кодтардың мағыналық құрылымын құрайтын негізгі элемент ретінде қарастырылады. Оның басты ерекшелігі – көпқабатты әрі астарлы мағынаға ие болуы. Рәміздер белгілі бір ұғымды тікелей емес, бейнелі-ассоциативті түрде меңзеп, кең ауқымды интерпретацияға мүмкіндік береді. Мысалы, көгершін бейбітшіліктің, күн – жарық пен өмірдің, қыран – еркіндік пен биіктіктің рәмізі ретінде кеңінен танылса, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туы елдің егемендігі мен тұтастығын бейнелейтін ресми рәміз болып табылады.
- Ал рәмізтану ғылымы нені зерттейді?
Рәмізтану (грек. συμβολικός, лат. symbolica, орыс. символика) – рәміздер жүйесін, олардың тарихи-мәдени мазмұнын, семантикалық құрылымын, көркемдік ерекшеліктерін және қолданылу контекстін кешенді түрде зерттейтін ғылыми сала. Рәмізтану семиотика, лингвистика, геральдика, өнертану, мәдениеттану, психология, философия, тарих, этнология және антропология, саясаттану және құқық, педагогика, дизайн және сәулет өнері, медиатану және коммуникация, музыкатану, мифология, дінтану секілді ғылым салаларымен тығыз байланыста дамып, рәміздік жүйелердің шығу тегі мен тарихи эволюциясын зерделейді. Бұл сала тек жекелеген рәміздерді емес, сондай-ақ олардың жиынтығынан құралған тұтас рәміздік кешендердің мән-мағынасын ашуға бағытталады.
Мысалы, мемлекеттік рәміздер жүйесі (ту, елтаңба, гимн) – белгілі бір мемлекеттің егемендігін, бірегейлігін және тарихи-мәдени болмысын білдіретін біртұтас рәміздер құрылымын қамтиды. Түркі халықтарының киелі аң-құстарға негізделген рәміздер жүйесі (бөрі, қыран, тұлпар) – олардың этномәдени дүниетанымы мен мифологиялық санасының көрінісі ретінде танылады. Діни рәміздер жүйесі (крест, ай мен жұлдыз, от) – теологиялық және рухани-символикалық мағыналарды бейнелесе, мифологиялық рәміздер жүйесі (ағаш – өмір, су – тазалық) – архаикалық таным үлгілерінің символдық өрнегін сипаттайды.
Осы ретте рәміз бен рәмізтану ұғымдары семиотикалық, мәдениеттанулық және көркемдік аспектілерде бірін-бірі толықтырып, мазмұндық талдаудың әмбебап категориялары ретінде қарастырылады. Олар мәдени-рухани мұраны тану мен ұжымдық дүниетанымда орныққан рәміздік құрылымдарды ғылыми тұрғыда зерделеуге негіз болады.
- Сіз рәміздер жөнінде біз білмейтін қосымша деректерді ұсынып жүрсіз. Енді осы туралы айта кетсеңіз?
1. Рәміз ұғымының тарихи бастауы көне түркі мәдениетіндегі «тамға» феноменімен тығыз байланысты. Тамға – түркі халықтарының әлеуметтік құрылымында, құқықтық қатынастар жүйесінде және көркемдік танымында ерекше орын алған архаикалық таңба. Ол отбасы, ру немесе тайпаның меншігін білдіретін белгі ретінде қолданылып, этникалық сәйкестік пен ұжымдық бірегейліктің көрнекі коды қызметін атқарған. Көне түркі тілінде «там» – «белгі, із» деген мағынаны білдіреді, ал «-ға» – зат есім тудырушы жұрнақ. Осы негізде қалыптасқан «тамға» сөзі белгілі бір әлеуметтік топқа тиесілі меншікті білдіретін құрылымдық әрі семантикалық жағынан тұрақты графикалық таңба ретінде танылған. Ғылыми тұрғыда тамға – рәмізтану ғылымының тарихи-мәдени бастауы. Ол тек меншікті белгілеу құралы ғана емес, сонымен қатар дүниетанымдық, әлеуметтік, құқықтық және символдық қызмет атқарған.
Тамғада ру-тайпалық құрылым, туыстық қатынас, сенім жүйесі және иерархиялық құрылым көрініс тапқан. Оның астарында тек графикалық белгі ғана емес, рухани мазмұн мен мәдени мән-мағына да жатқан. Көшпелі мал шаруашылығы жағдайында әр ру өз меншігін (малы мен мүлкін) ажырату мақсатында арнайы тамға белгілерін қолданған. Бұл таңбалар қазіргі елтаңба, эмблема, логотип және төлтаңба сынды визуалды рәміздердің генетикалық негізі ретінде қарастырылады. Белгілі бір мағынасы бар геометриялық пішіндермен жасалған бұл таңбалар, мазмұнды қысқа әрі көрнекі түрде жеткізетін құрылым ретінде, қазіргі ақпараттық жүйелердегі QR-код принципіне де ұқсас келеді. Осыған байланысты тамға – тек тарихи-көркемдік феномен емес, рәмізтану ғылымының мәдени-өркениеттік бастауы және таңбалық жүйелер эволюциясын зерттеуде маңызды ғылыми нысан ретінде бағаланады.
2. Рәміздер тақырыбына алғаш қалам тербеп, рәмізтану, рәмізбаян, ұлттық рәміз, дыбыстық рәміз, рәміздер қоры, рәміздердің сәйкестік реті, рәміздік белгі, рәміздік таңба, рәміздік жүйе, рәміздік бояу, мемлекеттік рәміз терминдерін қалыптастырған мемлекеттік қайраткер – Ербол Шаймерденов болатын.
- Айдын Рысбекұлы, бізге уақыт бөлгеніңіз үшін алғыс айтамын. Істеп жатқан жұмыстарыңызға табыс тілеймін!
Шаргүл Қасымханқызы
15. 03. 2026ж.
