Адамзат тарихына зер салсақ, әрбір халықтың өз болмысын ғасырлар қойнауынан бүгінге жеткізген көрінбейтін, бірақ үзілмейтін рухани арқауы бар екенін аңғарамыз. Ол – халықтың тілі, жады, дүниетанымы, салт-дәстүрі, өнері, әдет-ғұрпы, тарихи тәжірибесі мен ұрпақ сабақтастығы. Осылардың барлығы бірігіп, этномәдениетті құрайды. Бірақ этномәдениетті тек дәстүрлердің, әдет-ғұрыптардың немесе мәдени мұралардың жиынтығы деп қабылдау жеткіліксіз. Меніңше, этномәдениеттің әлдеқайда тереңінде халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани тәжірибесінің ең бастапқы, ең табиғи, ең нәрлі өзегі жатыр. Мен сол өзекті «уызмәдениет» деп атауды ұсынамын.
Уыз – тіршіліктің алғашқы нәрі.
Қазақ танымында уыздың орны ерекше. Ол – тіршіліктің бастауындағы таза қорек, алғашқы қуат, табиғи нәр. Сондықтан «уыз» ұғымын мәдени-философиялық мағынада қолдану арқылы мен ұлттың рухани болмысының да өзінің «алғашқы нәрі» бар екенін көрсеткім келеді. Осыдан «Этномәдениет – уызмәдениет» деген ұғым туындайды. Бұл – дайын ғылыми терминді қайталау емес, этномәдениеттің ішкі табиғатын пайымдауға бағытталған авторлық танымдық ұстаным.
Мен «уызмәдениет» дегенде белгілі бір дәуірдің немесе бір ғана этностың мәдениетін емес, халықтың өз болмысын сақтап қалуына негіз болған рухани бастауын, төл дүниетанымдық кодын, тарихи жадын, табиғи мінезін және ұрпаққа берілетін бастапқы құндылықтар жүйесін айтып отырмын.
Ұлттың рухани уызы жоғалса, оның мәдени қабығы сақталғанымен, ішкі мазмұны жұтаңдауы мүмкін. Себебі мәдениет – сыртқы көрініс қана емес. Оның астарында халықтың өзін-өзі тануы, әлемді қабылдауы, адам мен табиғаттың арасындағы байланысты түсінуі, үлкен мен кішінің орнын белгілеуі, ұрпаққа аманат қалдыруы сияқты терең рухани жүйе жатыр. Сондықтан мен үшін этномәдениет – өткеннің музейлік жәдігері емес, бүгінгі ұрпақтың бойында өмір сүруге тиіс тірі рухани құбылыс.
Бүгінгі заманда жаһандану адамзат баласын бір-біріне жақындатты. Ақпарат кеңістігі шекараны жойды. Әлемдік мәдениеттер өзара араласып, бір-біріне ықпал етіп жатыр. Бұл – өркениеттің табиғи қозғалысы.
Алайда осы үдерістің екінші бір қыры бар. Егер халық өзінің тарихи жадын, тілін, төл дүниетанымын, салт-дәстүрінің ішкі мағынасын және ұрпақ сабақтастығын жоғалтса, жаһандық кеңістікте оның мәдени даралығы әлсіреуі мүмкін. Сондықтан бүгінгі мәселе:
«Өткенді қалай сақтаймыз?» деген сұрақпен ғана шектелмеуі керек.
Бұдан да терең сұрақ бар: «Өткеннің қай рухани негізін болашаққа жеткізуіміз керек?»
Менің іздейтін мәселем – осы. Өйткені дәстүрдің сыртқы формасын сақтаудың өзі жеткіліксіз. Оның мәнін, рухын, дүниетанымдық негізін түсіну қажет.
Мысалы, қарашаңырақ – жай ғана үй емес. Қарақазан – жай ғана тұрмыстық зат емес. Көрісу – жай ғана амандасу рәсімі емес. Наурыз – күнтізбедегі мереке ғана емес. Көкбөрі – мифологиялық бейне ғана емес. Домбыра – музыкалық аспап қана емес.
Бұлардың әрқайсысының артында халықтың адам, қоғам, табиғат, уақыт, ұрпақ және рух туралы түсінігі жатыр. Демек, этномәдениетті зерттеу – оның сыртқы белгілерін түгендеу емес, сол белгілердің ар жағындағы ұлттық дүниетанымның жүйесін ашу.
Мен «уызмәдениет» ұғымын осы тұрғыдан ұсынамын. Уызмәдениет – ұлттың тарихи жадында сақталған, ұрпақтан ұрпаққа берілетін және ұлттық болмысты қайта жаңғыртуға қабілетті рухани бастау. Ол қатып қалған өткен емес. Ол – жаңаратын жады. Ол – ұрпақпен бірге жаңа тарихи жағдайда жаңа мазмұнмен өмір сүре алатын рухани қуат. Сондықтан ұлттық мәдениетті жаңғырту дегеніміз – өткенді сол күйінде қайталау емес.
Өткеннің уызын тауып, бүгіннің санасына сіңіру, болашақтың рухани қажетіне жарату.
Бұл жерде тарихи сана мен этномәдениет бір-бірінен ажырамайды.
Тарихи жады – халықтың кім болғанын еске түсіреді.
Этномәдениет – халықтың қалай өмір сүргенін көрсетеді.
Ал уызмәдениет – сол өмір тәжірибесінің қандай рухани нәрден бастау алғанын іздейді.
Осы үш ұғымды бір арнаға тоғыстырғанда ғана ұлттық болмысты тұтас тануға мүмкіндік туады.
Менің бұл ойым бір ғана халықтың өткенімен шектелмейді. Ол жалпы адамзаттық мәдениет табиғатын түсінуге де қатысты.
Әрбір халықтың өзінің рухани «уызы» бар.
Ол – оның өзіндік дүниені қабылдау тәсілі.
Ол – табиғатпен қарым-қатынасы.
Ол – ұрпақ тәрбиесі.
Ол – тілдің терең қабатындағы тарихи жады.
Ол – ән мен күйдің үнінде қалған сезім.
Ол – аңыз бен шежіреде сақталған таным.
Ол – әдет пен ғұрыптың астарындағы философия.
Ол – халықтың ғасырлар бойы сұрыптаған өмір сүру тәжірибесі.
Олай болса, этномәдениет – ұлттың сыртқы келбеті ғана емес, оның рухани генеалогиясы.
Ал уызмәдениет – сол генеалогияның бастапқы нәрі. Бұл ұғымды әсіресе бүгінгі ұрпақ тәрбиесі тұрғысынан қарастырудың маңызы зор. Балаға дәстүрді үйрету – оған дайын ережелерді жаттатумен шектелмеуі керек.
Біз оған:
«Бұл не үшін жасалады?»
«Оның ар жағында қандай түсінік жатыр?»
«Ата-бабамыз бұл арқылы нені айтқысы келген?»
«Осы құндылық бүгінгі адамға не береді?» деген сұрақтарды да қоя білуіміз керек.
Сонда ғана дәстүр санаға айналады. Сонда ғана мәдениет мінезге айналады. Сонда ғана тарих жадқа айналады. Ал жады мен сана ұрпақтың рухани тұтастығын қалыптастырады.
Меніңше, уызмәдениеттің ең үлкен міндеті де – осы сабақтастықты сақтау.
Мен бұл кітапта этномәдениетті бір ғана саланың шеңберінде қарастырмаймын. Оны тарихи таныммен, ұлттық санамен, философиямен, тәрбиемен, тілмен, өнермен, дәстүрмен, табиғи кеңістікпен және қоғамдық жадымен сабақтастыра қарастыруға талпыныс жасаймын. Өйткені халық мәдениеті бөлшектеніп өмір сүрмейді.
Ән – тарихтан бөлек емес.
Күй – дүниетанымнан бөлек емес.
Дәстүр – тәрбиеден бөлек емес.
Тіл – тарихи жадтан бөлек емес.
Жер – халықтың рухани кеңістігінен бөлек емес.
Ал ұрпақ – осының бәрін болашаққа жеткізетін жалғастырушы буын. Осы тұтастықты түсінбей тұрып, этномәдениеттің шынайы табиғатын толық тану мүмкін емес деп ойлаймын.
Менің бұл пайымымның өзегінде «Адай Ата – Отпан тау» этномәдени кеңістігі туралы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ойларым да жатыр.
Отпан – мен үшін тек географиялық мекен емес.
Ол – тарихи жад пен рухани сабақтастықты ұғынуға мүмкіндік беретін мәдени-символдық кеңістік.
От – адамзат өркениетінің ең көне нышандарының бірі.
От – жылу.
От – жарық.
От – тіршілік.
От – тазалық.
От – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын белгі.
Ал таудың өзі – биіктік, тұрақтылық, уақыт пен кеңістіктің куәсі. Сондықтан Отпан ұғымын уызмәдениет тұрғысынан пайымдау – белгілі бір тарихи мекенді ғана емес, халықтың рухани тұтастығын сақтайтын символдық кеңістікті тану деген сөз.
Осы тұрғыдан алғанда, этномәдени орталық – мәдени шара өткізетін орын ғана емес, тарихи жадыны жаңғыртып, ұрпақ санасына ұлттық құндылықтарды жеткізетін танымдық кеңістік болуы керек.
Мен бұл кітапты біржақты тұжырым ретінде емес, ойлануға шақырған авторлық ізденіс ретінде ұсынамын.
«Уызмәдениет» ұғымы ғылыми айналымда талқылануға, толықтырылуға, салыстырмалы зерттеулер арқылы тереңдетілуге тиіс деп есептеймін.
Зиялы қауымның, тарихшылардың, философтардың, этнографтардың, мәдениеттанушылардың, педагогтердің және тіл мамандарының пікірлері бұл ұғымның ғылыми негізін одан әрі байыта алады.
Менің мақсатым – өз ойымды соңғы сөз ретінде айту емес. Керісінше, ұлттың рухани бастауын бірге іздейтін үлкен танымдық әңгіменің бір есігін ашу. Өйткені ұлттың болашағы тек экономикалық немесе технологиялық қуатпен өлшенбейді.
Оның болашағы – өзінің кім екенін қаншалықты терең танығанына да байланысты.
Өзін таныған халық өзгені де дұрыс таниды. Өз тамырын білген ұрпақ әлемге де сенімді қарайды. Өз мәдениетінің уызын сақтаған ұлт өркениетке жұтылып кетпей, өркениетпен сұхбат құра алады. Сондықтан «Этномәдениет – уызмәдениет» деген атау мен үшін кітаптың тақырыбы ғана емес.
Бұл – ұлттың рухани болмысының бастауын іздеу туралы ой.
Бұл – өткенді аңсау емес, өткеннің ең таза нәрін бүгінге жеткізу туралы ұстаным.
Бұл – тарихты қайталау емес, тарихи жадты санаға айналдыру туралы ізденіс.
Бұл – дәстүрді қатырып сақтау емес, оның өміршең рухын ұрпаққа табыстау туралы мұрат.
Ал ең бастысы – бұл ұлттың өз болмысын өзі тануы, өз рухани уызын жоғалтпай, оны жаңа дәуірдің санасына айналдыра білуі туралы сөз.
Мен осы ойды оқырманға ұсынамын.
Уыз – бастау.
Мәдениет – сабақтастық.
Жады – тамыр.
Сана – жалғастық.
Ал ұрпақ – сол рухани нәрдің болашақтағы иесі.
Сабыр АДАЙ,
Ақтау қаласы
