Солтүстік Американың Солтүстік-Батыс жағалауындағы үндістердің арасында «Жақсы көсем әрқашан кедей болып өледі» деген мақал бар екен. Бұл сөздің төркіні өте қызықты және терең мағыналы дәстүрге негізделген.
Еуропалық отарлаушылар келгенге дейін тлинкит, хайда, цимшиан, квакиутль, нутка және басқа да жергілікті тайпаларда қонақтарға сыйлық беру салты болған.
Бұл салт «потлач» (potlatch) деп аталатын жыл сайынғы мерекеде көрініс табатын.
Потлач мерекесіне өте мұқият дайындалады. Туыстар мен алыс-жақын ауылдардан көптеген қонақтар шақырылатын.
Мереке кезінде қонақтарды құрметтеп күтіп, тойдырғаннан кейін сыйлық беру рәсімі басталып, тұрмысқа қажетті ең құнды заттар таратылатын.
Бұл рәсімде көсем бәрінен де асып түсуі тиіс еді. Ол өзінде бар дүние-мүліктің бәрін таратып беріп, тікелей және ауыспалы мағынада «жалаңаш» қалатын.
Мұндай жомарттық байлық жинау үшін емес, бедел мен құрмет жинау үшін жасалатын.
Көсем қаншалықты көп берсе, оның рулас ағайындары мен көршілері арасындағы абыройы соғұрлым жоғарылайтын.
Дәл осы дәстүрге байланысты «Жақсы көсем әрқашан кедей болып өледі» деген мәтел қалыптасқан. Себебі нағыз көсем өз халқының қамы үшін барын беретін, дүние жинауды емес, елдің құрметіне бөленуді басты парыз санаған.
Бұл салт қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде Хан сарқыты мен Ханталапай – билік пен халықтың арасындағы байланысты, ел бірлігі мен теңдікті көрсететін өте маңызды әрі символикалық салттарын еске түсіреді.
Бұл дәстүрлер көбіне жаңа ханды ақ киізге көтеріп сайлаған кезде орындалған.
1. Хан сарқыты
«Хан сарқыты» – жаңадан сайланған ханның киген киімін, пайдаланған заттарын немесе сол тойдағы дәмді халықтың бөлісіп алуы.
Мұның мағынасы – «ханның бағы қонсын», «жолы берілсін» деген ырым. Халқы ханның киімінің бір үзіндісін болса да алып қалуды жақсылыққа балаған.
Хан сайлау рәсімі біткен соң, жиналған жұрт ханның ескі киімін немесе арнайы дайындалған дүние-мүлкін «сарқыт» ретінде бөліп алады. Бұл ханның енді жеке басына емес, бүкіл халыққа тиесілі екенін, оның байлығы – халық екенін білдіреді.
Ханталапай
Бұл дәстүр «Хан сарқытымен» тығыз байланысты, бірақ оның орындалуы динамикалық, қызықты формада болады. «Талапай» сөзі – бір нәрсені жабыла бөлісіп алу, таласу дегенді білдіреді.
Жаңа хан ақ киізге көтеріліп, таққа отырғызылғаннан кейін, оның бұрынғы баспанасы (ордасы), малы мен мүлкі жиналған халықтың «талапайына» беріледі.
1. Хан бұрынғы байлығынан бас тартып, халықтың деңгейіне түседі. Ол енді халықтың есебінен емес, халық үшін өмір сүреді.
2. Ханның мүлкін қарапайым халықтың бөлісіп алуы – билік пен бұқараның арасындағы кедергінің жоқтығын көрсетеді.
3. Бұл – «біз жаңа басшымызды таптық» деген қуаныштың белгісі.
Ханталапай ойыны (Балалар фольклорында)
Бүгінде бұл дәстүр ұмытылып бара жатқанымен, оның аты асық ойынында сақталып қалған. Балалар асық ойнағанда «Ханталапай!» деп айқайлап, ортадағы асықтарды жабыла жинап алады. Бұл ойын балаларды шапшаңдыққа, ептілікке баулиды және тарихи дәстүрдің жаңғырығы болып табылады.
Бұл дәстүрлердің маңызы
Қазақ хандығында бұл салттар демократияның ерекше формасы болды.
Хан – халықтың мүлкін иеленуші емес, халықтың қызметшісі.
Өз мүлкін «талапайға» берген хан «енді менің барым да, нарым да – сендерсіңдер» деген үндеу тастаған.
Өмір ШЫНЫБЕКҰЛЫ
